Od powstania Państwa Wielkomorawskiego w IX wieku należał kraj pod Palawą do miejsc, które odgrywały ważną rolę w sporach politycznych z południowymi sąsiadami. Od roku 1082, kiedy to tereny te przyłączono do Moraw, zyskało Królestwo Czeskie ważny punkt geograficzny dla obrony nowo powstałej granicy morawsko-austriackiej. Funkcję obronną miała już od wieku XI i XII twierdza o konstrukcji wieńcowej na wierzchołku Kopca zamkowego, jak potwierdziły badania archeologiczne. W późniejszym okresie budowla spłonęła a w przebiegu pierwszej połowy XIII wieku został z inicjatywy Przemysła Ottokara I lub jego brata, morawskiego markrabiego Władysława Henryka, na wapiennych skałach nad wsią wzniesiony kamienny gród.
Sercem budowli były pałac wieżowy (donżon) w kształcie nieregularnego czworokąta o rozmiarach 11 x 16,5 m, grubość murów grodu sięgała 2 m. Dziś w tych miejscach stoi Sala Przodków. Częścią składową późno romańskiego grodu była i okrągła wieża znajdująca się tuż obok bramy. Z pałacem połączona była prawdopodobnie mostem na poziomie piętra.
W roku 1249 przekazał margrabia morawski i późniejszy król czeski Przemysł Ottokar II Mikulow Henrykowi z Liechtensteina. Właśnie z tym rodem pochodzącym z austriackiej Styrii połączone są dzieje średniowieczne mikulowskiego grodu. Ze względu na potrzebę ulepszenia obronności budowy oraz potrzebę zapewnienia zamieszkania rozgałęziającej się rodzinie, został gród umacniany i rozbudowywany. Może jeszcze w XIII wieku wzniesiono walcową wieżę z ostrzem - kantem wysuniętym w kierunku ataku w celu zmniejszenia siły rażenia kul wystrzeliwanych przeciw murom. Gród właściwy był dostępny bramą wyciosaną w skale między pałacem i okrągłą wieżą. Jej dwa gotyckie portale pochodzą z XIII i XIV wieku.
Najlepiej dochowaną częścią grodu gotyckiego jest ośmioboczna kaplica z roku 1380 poświęcona Najświętszej Marii Pannie i św. Janowi Ewangeliście, wbudowana do piętra walcowej wieży, która wznosi się przy wejściu na dziedziniec południowy. We wnętrzu kaplicy zachowane jest sklepienie żebrowe ze zwornikiem z płaskorzeźbą głowy Chrystusa. W przebiegu pierwszej połowy XV wieku gród poszerzono w kierunku północnym o przedgrodzie chronione wieżą słupową.
Niebezpieczeństwo najazdów tureckich oraz rozwój broni palnej wymusił rozległą przebudowę grodu, którą rozpoczęto około roku 1540. Wtedy to zbudowano cztery potężne narożne bastiony z zaokrąglonymi czołami, wysunięte wyraźnie nad występ skalny wzgórza. Północny bastion, dzisiejsza Sala Przodków, całkowicie wchłonął romański pałac mieszkalny. Na pierwszym przedzamczu w XVI wieku wzmocniono bramę koło wieży, obok zbudowano wieżę, dziś nazywaną Udírenska. Drugie przedzamcze nie było już dalej obwarowywane, jednak na przeciwległym Kozim Wierchu wzniesiono wieżę artyleryjską.
Mikulow należał do Liechtensteinów do roku 1560, kiedy to na krótki czas zyskał go ród Kereczény. Od roku 1575 aż do roku 1945 właścicielami byli Dietrichsteinowie. Za Franciszka kardynała Dietrichsteina (1570-1636) rozpoczęto na szeroką skalę zakrojoną przebudowę surowego grodu o charakterze fortecy na reprezentacyjną renesansową siedzibę książęcą, która miała odpowiadać politycznej oraz społecznej roli kardynała, który przeniósł z Ołomuńca do Mikulowa swoją biskupią kancelarię oraz cały dwór. Bastion północny przebudowano na Salę Przodków, główną salę zamku, z medalionami portretowymi, z których do dni dzisiejszych zachowały się tylko fragmenty. Rozszerzone zostały części mieszkalne o flankę północną i południową. Już istniejące flanki wschodnia i zachodnia zostały połączone przejściem arkadowym. Na drugim przedzamczu wzniesiono przed rokiem 1640 budynek teatru. Architektem przebudowy kardynalskiego zamku był najprawdopodobniej włoski budowniczy Giovanni Giacomo Tencalla.
Nowo zbudowano drogę dojazdową prowadzącą po wschodnim zboczu wzgórza. Wjeżdżano na nią przez bramę wejściową, która w okresie baroku została pogłębiona o tunelowatą część z framugami - dziś nazywana Ciemna brama. Kardynał Dietrichstein zwracał uwagę również na otoczenie zamku - po obwodzie powstały tarasy parkowe.
Następca kardynała Maksymilian (1596-1655) przejął doprowadzone do rozkwitu posiadłości w czasie kulminacji wojny trzydziestoletniej. Następstwa wojenne starał się rozwiązywać wspieraniem handlu i winiarstwa. Z tego okresu pochodzi olbrzymia beczka na wino o pojemności 1014 hl, zbudowana w roku 1643 w piwnicy pod teatrem, do dnia dzisiejszego zachowany przykład unikatowego kunsztu rzemieślniczego.
Rekonstrukcje i adaptacje zamku i jego okolicy były kontynuowane również w drugiej połowie XVII wieku w czasach księcia Ferdynanda (1655-1698), wybitnego współtwórcy polityki habsburskiej. Dzięki barokowym przebudowom powstała siedziba szlachecka z pomieszczeniami do reprezentacji i zabawy, które odpowiadało pozycji społecznej księcia. Wtedy to przybudowano taras do skrzydła wschodniego, nowo zbudowano piłkarnię, później zmienioną na zimową ujeżdżalnię. Obok znajdowała się stajnia końska.
W roku 1719 doszło do katastrofalnego pożaru Mikulowa, który w poważny sposób objął i zamek. Odnowę zamku zlecił książę Walter Xawery Dietrichstein (1664-1738) wiedeńskiemu budowniczemu Christianowi Aleksandrowi Oedtlowi. Budowy zamkowe zostały z pierwotnych trzech pięter obniżone na dwa piętra przy zachowaniu wysokości murów obwodowych a całą ich bryłę ujednoliciła prosta fasada. Nowo powstały dwa tarasy. Północny, umieszczony nad wejściem na dziedziniec południowy i południowy, połączony z budową sali tereny - barokową przestrzenią przeznaczoną do odpoczynku. W przebudowie brał udział brneński architekt Franciszek Antoni Grimm. Prace rzeźbiarskie wykonał austriackiemu rzeźbiarz Ignacy Lengelacher, m.in. monumentalny portal z atlantami na północnej fasadzie południowego dziedzińca, prace kowalskie pochodzą z warsztatu brneńskiego ślusarza Heinricha Gottfrieda Förstera, m.in. brama do parku zamkowego.
Budynek teatru został odnowiony w roku 1727 dla celów historycznej biblioteki Dietrichsteinów. Dziś jest tutaj w oryginalnych barokowych gablotach z połowy wieku XVIII ułożonych 11 000 tomów cennych książek. Pomieszczenia reprezentacyjne wschodniej flanki zamku kulminują w południowo-wschodnim bastionie luksusowo wyposażoną salą tronową, w której Maria Teresa podejmowała morawską szlachtę i gdzie rokował Napoleon Bonaparte z cesarzem Wilhelmem I o pokoju.
Mniejsze adaptacje budowlane w pierwszej połowie XIX wieku w okresie księcia Franciszka Józefa Dietrichsteina (1767-1854) były ostatnimi, które zmieniły twarz areału zamkowego.
Tragicznie do dziejów mikulowskiego zamku zapisała się druga wojna światowa. Na samym końcu wojny w przebiegu walk wyzwoleńczych w dniu 22.4.1945 zamek spłonął. Dzięki inicjatywie Towarzystwa do odnowy mikulowskiego zamku został na podstawie planów brneńskiego architekta Otakara Oplatka w przebiegu lat 50-tych XX wieku areał zamkowy odnowiony z zachowaniem jego barokowego charakteru. Wewnętrzne adaptacje respektowały nowe przeznaczenie zamku dla muzeum regionu mikulowskiego, które obecnie ma tutaj swoją siedzibę.

© Regionální muzeum v Mikulově 2008